‘Een dader gaat zichzelf als slachtoffer zien en het slachtoffer als dader’
De voorbije dertig jaar voerde Alette Smeulers diepgaand onderzoek naar terroristen, genocideplegers en oorlogsmisdadigers. Naar daders, dus. In haar magnum opus Angstaanjagend normaal komt ze tot de schokkende conclusie: er huist zo’n dader in ieder van ons. ‘Als je Trump met de jonge Hitler vergelijkt, zijn de parallellen heel sterk. Dat moet ons zorgen baren.’
Alette Smeulers is aan de Rijksuniversiteit Groningen professor criminologie van internationale misdrijven, een vakdomein waarvan zij één van de grondleggers is. Dertig jaar onderzoek naar massamoordenaars, folteraars, oorlogsmisdadigers en killer-bureaucraten bundelde ze in het indrukwekkende Angstaanjagend normaal, een vuistdik boek met een titel die de lading helemaal dekt.
“Het beeld dat veel mensen van daders hebben, is dat ze als sadisten of psychopaten geboren zijn”, zegt ze. “Dat ze van hun misdaden genieten en hun leven lang problemen veroorzaken. Wij willen daders graag zien als the embodiment of evil, als het vleesgeworden kwaad. Natuurlijk is een kleine minderheid sadistisch en is een beperkt aantal psychopaat. Maar dat zijn er echt heel weinig. Daar exacte cijfers op plakken, is moeilijk, maar uit de nazikampen weten we dat ongeveer 5 procent van de daders ervan genoot om gevangenen te laten lijden. Natuurlijk kwamen sadisten in een genocidaal regime goed aan hun trekken. In sommige concentratiekampen of eenheden wisten ze ook de leiding naar zich toe te trekken. Maar dat neemt niet weg dat liefst 95 procent van de daders géén sadisten of psychopaten waren. Na drie decennia van onderzoek kan ik niet anders dan vaststellen dat iedereen een dader kan worden.”
Wat een zeer angstaanjagende conclusie is?
“Absoluut, want zoets wil je het liefst níét horen. De Duits-Amerikaanse filosofe Hanna Arendt woonde in 1961 het Eichmann-proces in Israël bij. Adolf Eichmann had in nazi-Duitsland de taak gekregen om de Holocaust te organiseren en uit te voeren. Arendt schreef er het boek Eichmann in Jeruzalem – de banaliteit van het kwaad over. Daarin citeerde ze de psychiater die Eichmann had onderzocht. Hij concludeerde dat Adolf Eichmann volstrekt normaal was. Hij voegde eraan toe: ‘Normaler, in ieder geval, dan ik ben na hem onderzocht te hebben.’
“Hannah Arendt was een van de eersten die erop wees dat veel daders gewone, normale mensen zijn: ‘terribly and terrifyingly normal’, of: ‘verschrikkelijk en angstaanjagend normaal’. Ik kan niet anders dan haar theorie over de banaliteit van het kwaad onderschrijven. Ze banaliseerde niet de misdrijven, maar stelde dat de redenen waarom mensen misdrijven begaan, heel banaal kunnen zijn. Uit eigenschappen die we meestal goed vinden, zoals gehoorzaamheid, conformisme of loyaliteit, kan iemand tot verschrikkelijke daden overgaan. Later zou Arendt nog een ander belangrijk aspect benadrukken: gebrek aan kritische reflectie. Dat je met andere woorden gewoon volgt en doet wat anderen doen of bevelen.”
Er is dat wereldberoemde psychologische ‘experiment van Stanley Milgram’ uit 1963, waarbij de deelnemers kritiekloos steeds zwaardere elektrische schokken moesten toedienen aan slecht presterende leerlingen. Slechts 37 procent van de deelnemers weigerde. Peter Gabriel maakte er ruim twintig jaar later de song ‘We do what we’re told (Milgram’s 37)’ over.
“Slaafs gruwelijke bevelen uitvoeren, is een merkwaardig menselijk fenomeen. Want we zien onszelf heel graag als vrij en onafhankelijk, als zelfstandig denkende wezens. En toch volgen zoveel mensen gewoon de massa. U en ik waarschijnlijk ook hoor, zonder dat we dat goed beseffen.”
U inventariseerde de eigenschappen van daders en kwam tot veertien verschillende types. Het eerste type, ‘de destructieve leider’, lijkt een kopie van de Amerikaanse president Donald Trump.
“De destructieve leider staat een beetje apart van alle andere daders: hij is degene aan de top van de hiërarchie. Hij heeft de leiding. Mijn typologie is gebaseerd op daders van extreme mensenrechtenschendingen bij internationale misdrijven. Historische figuren als Adolf Hitler, Jozef Stalin, Mao Zedong, Pol Pot of Saddam Hoessein passen dan perfect in dat type van destructieve leider. Ook een hedendaagse leider als Benjamin Netanyahu is zo’n type. Het gedrag van andere figuren die nu aan de macht zijn, lijkt in veel opzichten op dat van zo’n destructieve leider. Alleen wil dat nog niet zeggen dat je ze er zonder meer mee mag vergelijken.”
De destructieve leider scoort zeer hoog op de zogenaamde ‘donkere driehoek’ met de persoonlijkheidskenmerken narcisme, machiavellisme en psychopathie. Donald Trump lijkt dan toch niet onaardig te scoren?
“Dat is zo, maar dat wil nog niet zeggen dat je Trump nu al op hetzelfde niveau van een figuur als Hitler mag plaatsen, want dan vergelijk je de daden van de Amerikaanse president met de meest extreme gruweldaden waar Hitler gedurende zijn hele leven verantwoordelijk voor was. Als je Trump echter vergelijkt met de jonge Hitler en de dynamiek die de Führer toen teweegbracht, zijn de parallellen wél heel sterk. Dat moet ons zeker zorgen baren.”
Welke parallellen zijn dat dan?
“Het aanwijzen van een zondebok voor alles was slecht is. Voor Trump is die zondebok wat hij ‘extreem-links’ noemt; voor Hitler waren dat de Joden. Het heel sterke geloof in het eigen gelijk en het extreme narcisme. Het zich omringen met een groep ja-knikkers, mensen die de leider in alles gelijk geven en de echte feiten niet willen horen. Waarbij kritiek meteen gecatalogeerd wordt als een gebrek aan loyaliteit. Elke naaste medewerker van Hitler probeerde voortdurend krampachtig te bewijzen dat hij de loyaalste was. Hitlers biograaf Ian Kershaw omschrijft dat als ‘working towards the Führer’, ze werkten zich naar de Führer toe. Ze deden wat ze dachten dat hij wou. Zo trachtten ze bij hem in het gevlei te komen, om zo carrière te kunnen maken. Precies dat zie je nu ook in de Verenigde Staten. Al wie dapper genoeg is om de president tegen te spreken of de échte cijfers te presenteren, wordt ontslagen, zwart gemaakt of persoonlijk aangevallen.”
Een destructieve leider wordt in belangrijke mate mee gecreëerd of ondersteund door de ja-knikkers om hem heen?
“Zijn inner circle speelt inderdaad een belangrijke rol. In die groep vind je twee andere types van daders: de fanaticus en de carrièremaker. Fanatici zijn die mensen die zeer extremistische ideeën koesteren. Ze voelen zich superieur. Meestal zijn ze niet zelf fysiek betrokken bij het plegen van misdrijven. Ze verkrachten, martelen of doden niet eigenhandig, maar zetten anderen er wel toe aan. Zij zijn ‘de boodschappers’ en de haatpredikers. Hun rol is cruciaal: ze voorzien alle types van daders van een legitimatie voor hun misdaden. In nazi-Duitsland was Joseph Goebbels zo’n fanaticus. In het huidige Amerika is dat bijvoorbeeld Stephen Miller.”
Plaatsvervangend stafchef Stephen Miller is een white supremacist en de architect van Trumps keiharde anti-immigratiebeleid. De machtige Miller schuwt de openbaarheid.
“Hij is een sleutelfiguur en zit heel dicht bij Trump. Hij bedenkt het meest extreme beleid en voert het uit, zoals de hartverscheurende scheiding van ouders en kinderen bij migrantenfamilies. Naast mensen als Miller zwermt er in het Witte Huis ook een groep carrièremakers rond. Ideologie speelt voor hen niet zo’n rol; zij willen vooral aan de macht komen. Ze nestelen zich naast de charismatische leider van wie zij hopen dat hij ervoor zal zorgen dat ook zij politiek machtig zullen worden. Ze zijn uiterst loyaal, gehoorzaam en conformistisch en daarom ook uiterst gevaarlijk. In nazi-Duitsland waren Hermann Göring en Albert Speer voorbeelden van zo’n carrièremakers. In voormalig Joegoslavië waren dat Slobodan Milosevic, Radovan Karadzic en Biljana Plavsic. Het is die politicus waarvan je denkt: ‘Vroeger sprak hij toch heel anders? Nu gaat hij daar helemaal in mee.’ Zo vind je er ook wel wat in het huidige Amerika.”
Is Navo-secretaris-generaal Mark Rutte ook zo’n ‘carrièremaker’?
“Niet helemaal, denk ik. (lacht) Wat je bij hem wel heel sterk ziet, is dat hij alles doet wat hij denkt dat nodig is om voor elkaar te krijgen wat hij wil. In het geval van Trump wil dat dan inderdaad ook zeggen dat hij helemaal met die man meegaat.”
Op een zeer gênante wijze toch?
“Zeker. Maar het resultaat is wel dat hij het in ieder geval voor elkaar heeft gekregen dat de Verenigde Staten de NATO niet verlaten hebben. Maar u heeft gelijk hoor: het is gênant. En het versterkt alleen maar het narcisme van Trump.”
Rutte’s gefleem bij Trump doet mij denken aan de slecht afgelopen appeasementpolitiek van voor de Tweede Wereldoorlog, waarbij de Britse premier Neville Chamberlain probeerde om Adolf Hitler te paaien. Wat Trump op zijn beurt ook bij Poetin lijkt te doen.
“Ja, maar in het geval van Donald Trump lijkt daar niet zo heel erg veel beredenering achter schuil te gaan. Bij hem is de kern van de zaak toch dat hij zo’n extreme narcist is. Tijdens zijn eerste ambtstermijn publiceerden verschillende psychiaters en psychologen het boek The dangerous case of Donald Trump, waarin zij tot het besluit kwamen dat de Amerikaanse president een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft. Rond hem cirkelen nu een aantal zeer extreme ideologen die hem pushen in hun uitverkoren richting. Waardoor we vandaag in een uiterst gevaarlijke en polariserende dynamiek zitten.
“Een andere parallel tussen Hitlers begintijd en Trump nu: het uithollen van democratische waarborgen. Zo worden de onafhankelijke rechterlijke macht, de vrije pers, maar ook de academische opleidingen aan banden gelegd. Iedere kritiek wordt gebrandmerkt als een gebrek aan patriottisme of loyaliteit. Wie zich toch durft roeren, wordt zelfs in de extremistische hoek geduwd.”
Dat gaat in de VS zeer snel.
“Supersnel, mede door de digitalisering en sociale media. Steeds meer mensen beginnen in allerlei complottheorieën te geloven, zoals bijvoorbeeld de fabel dat de presidentsverkiezingen van 2020 gestolen zijn. Daar is geen enkel bewijs voor en toch is een hele grote meerderheid van de Republikeinen daar inmiddels van overtuigd.”
Die digitalisering was er in de jaren dertig van de vorige eeuw nog niet.
“Dat is inderdaad een enorm verschil met toen, alleen blijft de dynamiek dezelfde: mensen zoeken naar gelijkgezinden, steun en zekerheid. Maar ze verlangen ook naar een leider.
“Veel mensen zien zichzelf als onafhankelijk, zelfstandig, vrij. Tezelfdertijd dwepen ze met een sterke leider. Te veel mensen associëren zelfverzekerdheid, arrogantie en narcisme à la Trump met bekwaamheid: ‘Die man is heel competent en heeft door hoe het echt zit.’ In velen huist een soort verlangen om daar dan bij te horen. Stel dat Trump de grootste aller tijden is, dan hoor jij als zijn volgeling daar óók bij.”
Vandaag zit de haatprediker Anjem Choudary in Engeland een levenslange gevangenisstraf uit voor het radicaliseren en ronselen in het Verenigd Koninkrijk en West-Europa van jongens en meisjes voor IS. Hij geldt onder andere als de godfather van Sharia4Belgium. Ik ontmoette hem een paar keer in Londen en hij was toen altijd zeer vriendelijk en charmant. Maar wat er vervolgens tijdens het interview uit zijn mond kwam, getuigde van een ziekelijk en misselijkmakend fanatisme.
“Daders met extreme denkbeelden kunnen best heel aimabel zijn. Fanatici zien er niet uit als de duivel, terwijl hun gedachtegoed wél zeer extreem is. Al zijn ze vaak niet altijd zo geweest. Hun persoonlijke radicalisering komt dan voort vanuit een soort ongemak. Ze voelen zich niet goed in hun vel, zijn ongelukkig of bevinden zich in een benarde situatie en de droom om de wereld radicaal te veranderen, begint te rijpen. Vervolgens begint dan onder invloed van leiders zoals die Anjem Choudary een heel radicaliseringsproces.”
Volgens Gideon Rachman, hoofdcommentator buitenlandse zaken bij The Financial Times, is de 21e eeuw die van ‘de sterke man’. In zijn boek Het tijdperk van de sterke man duidt hij Vladimir Poetin aan als de gangmaker van die ‘trend’.
“Rachman schreef een erg indrukwekkend boek. Sterke mannen raken verkozen vanuit frustratie over het democratische proces dat natuurlijk langzaam verloopt omdat het zo genuanceerd is. Het is heel gemakkelijk om de tekortkomingen van dat logge, traagwerkende systeem uit te vergroten. Zowel Trump in Amerika als Geert Wilders bij ons, zijn voortdurend in het nieuws met ongenuanceerde commentaar. Zo genereren ze veel aandacht. Ongenuanceerde uitspraken zijn véél makkelijker dan op zoek te moeten gaan naar een heel gebalanceerde oplossing voor een probleem. En dan is er ook nog het taalgebruik. In veel Europese landen hebben politici het bijvoorbeeld voortdurend over ‘asielcrisis’. Maar zitten we nu écht in zo’n crisis, of wordt die opgeklopt? Het laatste, vrees ik.
“De manier waarop Vladimir Poetin in het begin zijn macht uitbreidde, lijkt een kopie van hoe Adolf Hitler te werk ging. De aanstormende Führer gebruikte de brand in de Reichstag op 27 februari 1933 om parlement en bevolking ervan te overtuigen dat hij meer macht nodig had. De Nederlandse communist Marinus van der Lubbe kreeg de schuld, maar het vermoeden is groot dat de brand door de nazipartij is aangestoken, als excuus om met politieke zuiveringen van start te kunnen gaan. Vandaag wordt aangenomen dat de pas aan de macht gekomen Vladimir Poetin en zijn vertrouwelingen in 1999 het brein waren achter de aanslagen op flatgebouwen in Moskou waarbij meer dan driehonderd mensen stierven. Die aanslagen werden zeer waarschijnlijk gepleegd om de Russische bevolking ervan te overtuigen dat Poetin meer macht nodig had in de strijd tegen terreur.”
Donald Trump moet op dit moment nog genoegen nemen met verbaal geweld: met mensen intimideren, onderuithalen of ontslaan. Vladimir Poetin zit al een eind verder: hij kan ‘probleemloos’ geweld tegen burgers gebruiken en tegenstanders laten ombrengen.
“Poetin is een pure machiavellist. Die term werd bedacht door de psychologen Richie Christie en Florence Geis, en verwijst naar de 16e-eeuwse Italiaanse diplomaat en politiek filosoof Niccolò Machiavelli. In zijn boek Il Principe beschreef Machiavelli hoe een goede en sterke leider zich volgens hem diende te gedragen: kil, bedrieglijk en meedogenloos. Machiavellisten zijn bedrieglijk, doortrapt, wantrouwend en manipulatief. Ze streven naar status, macht en geld. Ze hebben een cynisch wereldbeeld, een gebrek aan morele normen en waarden en ze buiten anderen uit.”
In uw boek beschrijft u ook het type ‘de wreker’; daders die uit wraak overgaan tot gruwelijk geweld.
“Dat type heeft me tijdens mijn onderzoek het meest geraakt. Zij willen de pijn en vernedering wreken die henzelf of hun geliefden zijn aangedaan. Ze worden gedreven door zeer sterke emoties zoals wanhoop en woede.”
Zoals de ‘zwarte weduwen’ uit Tsjetsjenië die in oktober 2002 het Dubrovka-theater in Moskou bestormden en 850 toeschouwers gijzelden?
“Vier dagen na de gijzeling maakten Russische troepen een einde aan die gijzeling door gif in het theater te pompen. De veertig tot vijftig Tsjetsjeense gijzelnemers vonden de dood, net als vermoedelijk 130 gijzelaars. Het doel van de gijzeling was om Rusland te dwingen om de oorlog in Tsjetsjenië te stoppen. Veel vrouwen hadden aan die raid deelgenomen, en in de pers werden ze al snel de ‘zwarte weduwen’ genoemd. Want velen hadden in de oorlog hun man, kinderen of andere naaste familieleden verloren. Die ‘zwarte weduwen’ waren dus eigenlijk zwaar getraumatiseerde mensen. Hun terreurdaad was óók een wanhoopsdaad.
“In de periode dat ik het fenomeen van de Tsjetsjeense zwarte weduwen aan het bestuderen was, viel Poetin Oekraïne binnen. Misschien begaan Oekraïense weduwen binnen tien jaar ook zo’n terreurdaad vanwege het oorlogsgeweld nu in hun land.”
Ook in Gaza creëert Israël nu wellicht de wrekers van morgen.
“Zeker. De regering van Benjamin Netanyahu wil Hamas uitroeien, maar dan op een gruwelijke wijze. Wat in Gaza plaatsvindt, is een genocide en zal Israël allesbehalve veiliger maken. De Israëli’s zijn bezig met het aanleggen van een immense voedingsbodem voor extremisme. Want de volledige Palestijnse bevolking van Gaza is inmiddels getraumatiseerd.
“Een van de redenen waarom iedereen tot extreme misdrijven in staat is, is ons vermogen om die wandaden toch te legitimeren als iets ‘goeds’. Dat je, zelfs als je bij een genocide betrokken bent, blijft geloven: ‘Nee, dit is niet echt een genocide. Want wij zijn de échte slachtoffers. Wij moeten dit doen om onszelf te beschermen en om van de wereld een betere plek te maken.’”
Dat klinkt als de retoriek van de Israëlische regering en van veel Israëli’s.
“De mens is een kei in het goedpraten van zijn eigen gedrag. Ons brein probeert zo om ons mentaal te beschermen. In mijn onderzoek zag ik dat fenomeen bij de meeste daders, tenminste toch bij de relatief gewone, geestelijk gezonde mensen. Niet bij de psychopaten en sadisten. Als zo’n gewone mens voor de allereerste keer een misdrijf begaat, is hij geschokt en voelt hij zich ellendig: ‘Ik heb iets vreselijks gedaan.’ Vervolgens kan hij twee dingen doen. Ofwel erkennen dat hij een gruwelijke daad stelde, ofwel zijn kop in het zand steken en verder moorden, verkrachten of folteren. Een vreselijke fout toegeven, is lastig, want dan zeg je eigenlijk ook tegen je maten, medesoldaten of medepolitieagenten: ‘Jullie gaan je óók te buiten aan die gruwel.’ Je riskeert dan zelf gestraft of gedood te worden.
“De meeste mensen die in zo’n situatie terechtkomen, zullen hun eigen gedrag proberen rechtvaardigen en legitimeren. Want uiteindelijk willen we onszelf allemaal als een goed mens blijven zien. Tegelijkertijd hebben we allemaal verschillende opvattingen over wat een goed mens is. Daders zullen dan zeggen: ‘Ik moest hem wel doden, want hij is de vijand. Ik kan niet anders dan die kerels van de overkant uit de weg ruimen, want ik moet mijn land beschermen.’
“Daders halen dan alles uit de kast om hun eigen geweten te sussen. Dat lukt hun uiteindelijk ook. Sterker nog: ze gaan zichzelf als slachtoffer zien en het slachtoffer als dader. De schok, het medelijden en het ongemak verdwijnen. Ze wennen aan hun daderschap, waardoor ze voortaan tot alles in staat zijn.”
Welk type dader vindt u het meest verontrustend?
“De ‘toegewijde onderdaan’; die dader die zichzelf volledig ondergeschikt maakt aan een leider, partij, ideologie of autoriteit. Uitermate gezagsgetrouwe burgers dus, die gehoorzaamheid en plichtsbewustzijn hoog in het vaandel voeren. Het is voor hen een kwestie van eer om opdrachten en taken minutieus uit te voeren. Het zijn strebers die van geen ophouden weten en altijd het beste jongetje van de klas willen zijn.
“Omdat ze de ideologie van het repressieve regime omarmen en zich sterk met hun taken identificeren, klimmen ze vaak op naar belangrijke posities. Zij zijn het uiterst betrouwbare en loyale middenkader dat hondstrouw het beleid uitvoert zoals dat bepaald is door de destructieve leiders, de carrièremakers of de fanatici.
“Adolf Eichmann was zo’n toegewijde onderdaan. Net als Kaing Guek Eav, beter bekend als Kameraad Duch, die eind jaren zeventig de leider was van de beruchte Tuol Sleng-gevangenis in Cambodja tijdens het Rode Khmer regime. Of als Alfredo Astiz, de Argentijnse militair die verantwoordelijk was voor het ontvoeren van politieke tegenstanders tijdens de Vuile Oorlog tussen 1976 en 1984.”
De bureaucraat Adolf Eichmann organiseerde de Holocaust zeer nauwgezet en op industriële wijze. Hij was de ‘toegewijde boekhouder’?
“Precies. Hij kreeg de opdracht om de Endlösung der Judenfrage in goede banen te leiden. Zijn missie werd heilig voor hem en bijna een obsessie. ‘Toegewijde onderdanen’ zoals Eichmann vind ik héle enge mensen. Ik gruw ook van daders die uit zijn op roem zoals Jozef Mengele, de nazi-kamparts van Auschwitz, die vreselijke experimenten op tweelingen uitvoerde. Mengele wordt vaak omschreven als een sadist. Mogelijk had hij ook wat sadistische trekken, maar zijn belangrijkste drijfveer was toch die brandende ambitie om een beroemd wetenschapper te worden. Hij geloofde in de rassenleer van nazi-Duitsland en het vernietigingskamp Auschwitz zag hij als een buitenkans. De mensen die daar gevangen zaten, waren toch ten dode opgeschreven. Hij reduceerde ze tot menselijk afval dat hij zonder scrupules kon gebruiken voor wetenschappelijk onderzoek. Uit de biografieën die over Mengele geschreven zijn, komt de dokter naar voren als een zeer ambitieuze man.”
Wat doet dertig jaar onderzoek naar daders met de onderzoeker?
“Goede vraag. (lacht) Ik denk dat ik me heel erg bewust geworden ben van het belang om je altijd uit te spreken. Ik doe dat nu ook en waarschuw voor wat ik op dit moment zie gebeuren, wat me trouwens niet altijd in dank wordt afgenomen. Maar ik vind dat mijn rol als onderzoeker in deze materie: nadenken over mijn bevindingen en me met mijn opgedane kennis uitspreken over daders en hun misdaden.”
U zit wel voortdurend ondergedompeld in de meest vreselijke materie.
“Dat is waar. Het achtervolgt me tot in mijn woonkamer. De tv stond onlangs aan en ik zag beelden van de oorlog en de honger in Gaza. Ik walgde van die gruwel. Dezelfde vragen kwamen bij me op van dertig jaar geleden bij de start van mijn onderzoek. Wat zijn dat voor mensen die honger als wapen gebruiken? Waarom doden ze hele gezinnen? Ik wou het liefst de tv uitschakelen en een stevige wandeling gaan maken. Ik voelde me bijna wanhopig worden. Op dat moment verschoof mijn blik iets naar rechts, waar mijn kast vol boeken staat. Ik kwam meteen in een andere gemoedsgesteldheid en dacht: ‘Natuurlijk weet ik waarom ze het doen. Die kast staat er vol van, met boeken over genocide en oorlogsmisdaden.’ Ik besefte: ik moét blijven vertellen waarom mensen daders worden. Ik kan niet anders dan dit blijven aankaarten.”
Alette Smeulers, Angstaanjagend normaal – over oorlogsmisdadigers, genocideplegers en terroristen, Alfabet, 704 blzn, 49,99 euro
© Jan Stevens
